ZIMNA WOJNA

In tegenstelling tot wat de titel suggereert, is Cold War geen historisch-politiek drama over de zogenaamde Koude Oorlog, die vanaf de tweede helft van de jaren veertig de wereld in de ban hield en tekende voor een gewapende vrede tussen het kapitalistische Westen en het communistische Oostblok. Het is integendeel een film over de moeilijke en tot mislukken gedoemde liefdesrelatie tussen Wiktor, een Poolse componist, en Zula, een Poolse zangeres. De Engelse term overschrijft niet alleen de Poolse titel, Zimna Wojna, maar miskent eveneens de Poolse achtergrond van het verhaal dat bijeengehouden wordt door de vele gezongen Poolse volksliederen. Alsof de film zelf zich blootstelt aan de diepe verlorenheid die de Poolse personages overvalt als ze naar het Westen vluchten.

Uit het grote aantal beklijvende scènes neem ik er twee. De eerste speelt zich af in Polen na een optreden door het koor, dat gedirigeerd wordt door het mannelijk hoofdpersonage Wiktor. De directie van het koor wordt uitgenodigd op het bureau van een apparatsjik die hen feliciteert met de vondst en de bewerking van authentieke Poolse volksliederen en hen er tegelijk op wijst dat het programma nog meer zou overtuigen als het een gezongen volkshymne aan Stalin zou bevatten. De ijskoude vanzelfsprekendheid waarmee de apparatsjik aanneemt dat zijn compleet uit de lucht gegrepen eis zal worden ingewilligd, slaat je met angstige verstomming en brengt perfect de verstikkende terreur van het stalinistisch regime in beeld. De tweede scène doet zich voor in een Parijs muziekcafé in de jaren vijftig. Plots wordt in het café Rock around the Clock gespeeld, de intussen klassiek geworden popsong van Bill Haley, maar nooit heb je de bevrijdende roes en betoverende vrolijkheid van dit rocklied gehoord als in deze zwart-wit beelden waarin het vrouwelijk hoofdpersonage Zula zich laat meeslepen tot een verleidelijke swing.

Deze aangrijpende film vertelt hoe een repressief regime niet alleen het politieke bestel, maar ook het intieme leven van mensen verwoest. Ontheemd in de wereld vinden Wiktor en Zula nergens geborgenheid, zelfs niet bij elkaar, zelfs niet in hun gedeelde liefde voor muziek. Die ontheemding breekt bij hen elk verweer en berooft hen van de veerkracht om het leven aan te kunnen.

OM ZEEP

Pilatus heeft het voor mij verknoeid: hij meende zijn handen in onschuld te kunnen wassen en heeft zo de simpele handeling van het handen wassen met een ondraaglijke pretentie vervuild. Ik was graag en veel mijn handen, maar huiver bij de gedachte dat ik zo mijn betrokkenheid bij feitelijke gebeurtenissen zou afspoelen. Ik heb graag gewassen handen, maar koester nooit de waan dat die nu proper zouden zijn, zuiver, rein, vrij van schuld.

Ik verlang naar het letterlijke in al zijn eenvoud, en het symbolische dat vaak overladen is en zwaar, probeer ik weg te schrobben. Handen wassen, het stralende water pakken, de ronde gladde klont tussen je vingers voelen, de geurige zeep in je handpalm laten schuimen – ’s morgens en ’s avonds en bij het begin van een belangrijk werk. Dat kleine genoegen wordt mij geschonken door zeep met de naam Philosophia. Tja…

HERFST

Van welk seizoen hou je het meest, hoor je wel eens vragen. Van de zomer in volle bloei of van de winterse leegte, van de beginnende lente of de trage deemstering in de herfst? Het antwoord hierop is moeilijk, en wordt bepaald door wisselende stemmingen. Zelf hou ik van het bedachtzame geweld van de lente die zich aan de slaap van de winter ontworstelt. En meer nog van de herfst, die zich vergeefs tegen het verdwijnen van de zomer verzet.

Hoe het leven in de bomen glansrijk uitdooft, hoe de vogels een laatste keer de hoge luchten opzoeken, hoe de septemberrozen en de asters zich na een malse regen nog eens openen. Het onophoudelijk vallen der blaren, de plotse intrede van de kou, het gedwongen afscheid van het licht: ze kondigen weemoedig de verloren strijd van de herfst tegen de eentonige starheid van de winter aan.

 

 

AVV

Nationalisme zou kunnen bestaan uit een fierheid over de eigen regio, de eigen taal en cultuur, de eigen geschiedenis. Vlaams nationalisme heeft daar niets mee te maken: het is ranzig en boertig, smerig en geniepig. Het wordt niet gedreven door fierheid over of zorg voor het eigene, maar door een op niets gebaseerde, domme giftigheid ten aanzien van wat ‘niet van hier is’ en daarom als vreemd wordt aangevoeld. Het spuwt en snauwt, het boert en mekkert over vroeger en nu, wij en zij. Het kraamt onzin uit en om zich een air aan te meten leunt het aan bij een zelfverklaarde leider die met zijn rataplan van nationalisme en socialisme niets bereikt heeft tenzij de uitroeiing van miljoenen en de verwoesting van het eigen land.

 

ALS DE DOOD KOMT

Sommige gedichten lijken op gebeden. We spreken er een onbekende “jij” aan, we richten ons tot we-weten-niet-wie. In de kleine ruimte van die gedichten laten we de gedachte toe dat we niet alles onder controle hebben, dat we niet volledig zelfredzaam zijn, dat we wel eens in nood verkeren. En een vraag hebben, een verzoek, een bede.

In postuum uitgegeven verzen schrijft Leonard Cohen:

 

I pray for courage

At the end

To see death coming

As a friend

 

Hij bidt. Hij vraagt om de kracht en de moed die hem in staat zullen stellen om vredig afscheid te nemen en rustig te sterven. Vaak zien we de dood als een vijand, als iets wat niet tot het leven hoort, van buitenaf komt en ons overrompelt. We vergeten dat de dood niets anders is dan het leven dat zichzelf zoekt.

Leonard Cohen bidt: geef mij de moed om de dood te verwelkomen als een vriend. En om hem te omhelzen zoals je een vriend omhelst – met een milde lach in de ogen en een stille groet op de lippen, stil als de nauwelijks hoorbare “d” in het rijm van “end” en “friend”.

DE MARKT

Zondagochtend is er markt in Heverlee. A en ik gaan er wel eens heen, niet alleen om inkopen te doen, maar ook om gewoon rond te neuzen en van de sfeer te genieten. De populariteit van het gebeuren blijft mij verbazen. De markt is immers een oud restant van de vroegste samenlevingsvormen; de eerste steden uit de menselijke geschiedenis waren handelscentra, zijn geboren uit een markt. Maar nog altijd worden wij, postmodernen uit de eenentwintigste eeuw, die vertrouwd zijn met grootwarenhuizen, winkelgalerijen, sjieke boetieks en e-commerce, bekoord door de wirwar van tentjes en kramen: de rijdende kip staat er naast uitgestalde leren riempjes voor polshorloges, en verder de beste babbeluten uit Veurne, romige kwark van Haspengouwse koeien, onderbroeken, winterharde bosviooltjes, paardenvlees en baklava… Want de allochtonen hebben eveneens de weg gevonden naar de lokale souk. Misschien ligt daar het geheim van het aanhoudende succes. De markt laat het nieuwe toe. Je vindt er nu ook gehoofddoekte vrouwen die hummus aanprijzen, en tegelijk hippe food trucks: een felroze omgebouwde Citroën bestelwagen waar je quiche kunt kopen, of een melkwitte oude caravan met een terras waar je kunt aperitieven, spritz en toastjes met tapenade. Zo getuigt de markt van een oeroud verlangen: mensen willen in hun dagelijkse noden voorzien, maar houden er intussen ook van elkaar op een plek met animo te ontmoeten.

 

AVONDLIED

We vertelden elkaar dat we bij de jeugdbeweging geweest waren. Er was er één van elk: scouts, VKSJ, Chiro en KSA. We zaten, niet voor het eerst die week, naar een sublieme zonsondergang te kijken: hoe het licht in een gloed van kleuren verdween achter de Sierra de Tejeda in Andalusië.

En plots begonnen we te zingen: “Oh, Heer, d’avond is neergekomen.” We lachten even, alsof we een kortstondige schaamte voelden, maar we zetten onze zang voort, zoekend naar de woorden die moeizaam terugkwamen. Want we beseften dat dit lied ver het besmeurde katholicisme overstijgt en een ode brengt aan de schoonheid van de schepping.

Iemand zei: mijn vader vroeg destijds om dit lied op zijn begrafenis te spelen – “geef ons, Heer, zegen en rust en vree”. Het was een mooi einde. We knikten om te beamen.

 

GEWOON

Nu en dan kan ik het niet laten en koop ik een fles Piedboeuf, donker tafelbier met iets meer dan 1% alcohol. Als kind mocht ik dat drinken als we frieten aten: friet met een spiegelei – wij zeiden “een paardenoog” – en een glas bruin bier (in een tuimelglas van Duralex). Het bier smaakte mij nog meer toen ik leerde dat Piedboeuf het Franse woord is voor Ossenpoot. Ah, de eetgewoonten die ik thuis heb aangenomen! Een boterham met platte kaas en bruine suiker, een boterham gesopt in het warme vet van gebakken spek, een blok kaas met een tomaat, een kop koffie met een koekje Petit Beurre, rodekool met zwarte pensen, prinsessenbonen met botersaus en aardappelen in de schil (“pellepatatten”). Maar vooral dat eten op gezette tijden een groot genot is. Gewoonten zijn we gaan wantrouwen, ze zouden te gewoon zijn of zelfs verstikkend. Maar misschien moeten we opnieuw ontdekken dat gewoonten in zovele talen iets met wonen te maken hebben: habits. Gewoontes laten ons thuis komen.

GENTLEMAN

Toen ik hem vertelde dat hij mij deed denken aan George Gentley, lachte hij – de hem typerende lach, niet uitbundig, iets meer dan een glimlach, maar welgemeend en hartelijk. Zoals George Gentley. Hij is groot van gestalte en houdt zich perfect recht, zoals de politie-inspecteur, met wit, dunnend haar, en een immer ernstige, maar vriendelijke blik. Ik hou wel van die vergelijking, antwoordt hij, Gentley is toegewijd, leeft volgens de juiste principes, ik kan zijn manier van optreden enkel goedkeuren. Zelf was hij in zijn beroep gehecht aan gelijkaardige principes, grondigheid en precisie en bereidheid om samen te werken, en kende hij het belang van decorum. Weet je wat mij ook aanstaat, vervolgt hij, Gentley is altijd keurig gekleed. Ik kan ze niet hebben, de Mark Zuckerbergs met hun t-shirts, ze komen op tv en ze hebben nog net geen korte broek aan. Hoe kun je verwachten dat mensen naar je luisteren als je slordig gekleed bent? Slordigheid wekt toch geen respect op? Hij drukte mij stevig de hand en ging heen met de waardige pas van de gentleman.

 

AARDEWERK

Ze heten heel gewoon Jan of Louis en Leen of Hilde, maar noemen zichzelf Aardewerkers. Ze komen samen in de beboste heuvels bij La Roche om er na te denken en te discussiëren. Ze lezen Wat er op het spel staat van Philipp Blom, want ze vinden het stuitend dat Earth Overshoot Day elk jaar vroeger valt. Ze bespreken de politieke theorie van Hannah Arendt en hebben het over niet-repressieve macht, burgerlijke ongehoorzaamheid en de wet als belofte. Ze luisteren naar getuigenissen over mensen zonder papieren en zoeken naar vormen van verzet tegen de officiële migratiepolitiek. Ze houden stiltewandelingen en reiken elkaar de hand over de generaties heen. Ze zijn met meer dan je denkt, tieners en senioren, mannen en vrouwen, kleinkinderen en grootouders. Ze zijn als het mosterdzaadje: ooit worden ze – met onze steun – een boom zo groot als de aarde.